Τρίτη, 31 Αυγούστου 2010

Αίτια των στάσεων και των επαναστάσεων


Αναδημοσίευση παλιότερης ανάρτησης, που, νομίζω, δε χάνει την επικαιρότητα της.

Λόγω των πρόσφατων γεγονότων του Δεκέμβρη της οργής αλλά και της εποποιίας των αγροτών της Κρήτης στο λιμάνι της αγωνίας και των χημικών, επίκαιρη μου φαίνεται η δημοσίευση των απόψεων του μεγάλου Σταγειρίτη για τα αίτια των στάσεων και των επαναστάσεων. Οι απόψεις αυτές βρίσκονται στο μνημειώδες έργο του, "Πολιτικά, βιβλίο Ε". Οι αθάνατες αυτές σκέψεις νομίζει κανείς ότι γράφτηκαν χθες!

Αρχαί μεν ουν ως ειπειν αυται και πηγαι των στασεων εισιν, οθεν στασιαζουσιν [διο και αι μεταβολαι γινονται διχως. Οτε μεν γαρ προς την πολιτειαν, όπως εκ της καθεστηκυιας αλλην μεταστησωσιν, οιον εκ δημοκρατιας ολιγαρχιαν, ή δημοκρατιαν εξ ολιγαρχιας, ή πολιτειαν και αριστοκρατειαν εκ τουτων, ή ταύτας εξ εκεινων, οτε δ΄ου προς την καθεστηκυιαν πολιτειαν, αλλα την μεν καταστασιν προαιρουνται την αυτην, δι΄ αυτων δ΄ ειναι βουλονται ταυτην, οιον την ολιγαρχιαν ή την μοναρχιαν [1301 b.5-15].
Πανταχου γαρ δια το ανισον η στασις, ου μη τοις ανισοις υπαρχει αναλογον [αϊδιος γαρ βασιλεια ανισον, εαν η εν ισοις]. Ολως γαρ το ισον ζητουντες στασιαζουσιν.Eστι δε διττον το ισον, το μεν γαρ αριθμω το δε κατ΄ αξιαν εστιν. Λεγω δε αριθμω μεν τω πληθει ή μεγέθει ταυτο και ισον, κατ΄ αξιαν δε το τω λογω, οιον υπερεχει κατ΄ αριθμον μεν ισω τα τρια τοις δυοιν και ταυτα του ενος, λογω δε τα τετταρα τοις δυοιν και ταυτα του ενος. Ισον γαρ μερος τα δυο των τετταρων και το εν τοις δυοιν. Αμφω γαρ ημιση. Ομολογουντες δε το απλως ειναι δικαιον το κατ΄ αξιαν, διαφερονται, καθαπερ ελεχθη προτερον, οι μεν οτι, εαν κατα τι ισοι ωσιν, ολως ισοι νομιζουσιν ειναι, οι δ΄ οτι, εαν κατα τι ανισοι, παντων ανισων αξιουσιν εαυτους. Διο και μαλιστα δυο γινονται πολιτειαι, δημος και ολιγαρχια, ευγενεια γαρ και αρετη εν ολιγοις, ταναντια δ΄εν πλειοσιν. Ευγενεις γαρ και αγαθοι ουδαμου εκατον, ευποροι δε και αποροι πολλοι πολλαχου. Το δε απλως παντη καθ΄ εκατεραν τεταχθαι την ισοτητα φαυλον. Φανερον δε εκ του συμβαινοντος. Ουδεμια γαρ μονιμος εκ των τοιουτων πολιτειων. Τουτου δ΄ αιτιον οτι αδυνατον απο του πρωτου και του εν αρχη ημαρτημενου μη απανταν εις το τελος κακον τι. Διο δει τα μεν αριθμητικη ισοτητι χρησθαι, τα δε τη κατ΄ αξιαν. Όμως δε ασφαλεστερα και αστασιαστος μαλλον η δημοκρατια της ολιγαρχιας. Εν μεν γαρ ταις ολιγαρχιαις εγγινονται δυο, η τε προς αλληλους στασις και ετι η προς τον δημον, εν δε ταις δημοκρατιαις η προς την ολιγαρχιαν μονον, αυτω δε προς αυτον, ο,τι και αξιον ειπειν, ουκ εγγινεται τω δημω στασις. Ετι δε η εκ των μεσων πολιτεια εγγυτερω του δημου ή η των ολιγων, ηπερ εστιν ασφαλεστατη των τοιουτων πολιτειων [1301 b.29-44, 1302 a.1-18].
Επει δε σκοπουμεν εκ τινων αι τε στασεις γινονται και αι μεταβολαι περι τας πολιτειας, ληπτεον καθόλου πρωτον τας αρχάς και τας αιτιας αυτων. Εισί δε σχεδον ως ειπειν τρεις τον αριθμον, ας διοριστεον καθ΄ αυτας τυπω πρωτον. Δει γαρ λαβειν πως τε εχοντες στασιαζουσι και τινων ενεκεν, και τριτον τινες αρχαι γινονται των πολιτικων ταραχων και των προς αλληλους στασεων. Του μεν ουν αυτους εχειν πως προς την μεταβολην αιτιαν καθολου μαλιστα θετεον περι ης ηδη τυγχανομεν ειρηκοτες. Οι μεν γαρ ισοτητος εφιεμενοι στασιαζουσιν, αν νομιζωσιν ελαττον εχειν οντες ισοι τοις πλεονεκτουσιν, οι δε της ανισοτητος και της υπεροχης, αν υπολαμβανωσιν οντες ανισοι μη πλεον εχειν αλλ΄ ισον ή λεαττον [τουτων δ΄ εστι μεν ορεγεσθαι δικαιως, εστι δε και αδικως]. Ελαττους τε γαρ οντες οπως ισοι ωσι στασιαζουσιν, και ισοι οντες οπως μειζους. Πως μεν ουν εχοντες στασιαζουσιν, ειρηται. Περι ων δε στασιαζουσιν, εστι κερδος και τιμη και ταναντια τουτοις. Και γαρ ατιμιαν φευγοντες και ζημιαν, ή υπερ αυτων ή των φιλων, στασιαζουσιν εν ταις πολεσιν. Αι δε αιτιαι και αρχαι των κινησεων, οθεν αυτοι τε διατιθενται τον ειρημενον τροπον και περι των λεχθεντων, εστι μεν ως τον αριθμον επτα τυγχανουσιν ουσαι, εστι δ΄ ως πλειους. Ων δυο μεν εστι ταυτα τοις ειρημενοις, αλλ΄ ουχ ωσαυτως. Δια κερδος γαρ και δια τιμην και παροξυνονται προς αλληλους ουχ ινα κτησωνται σφισιν αυτοις, ωσπερ ειρηται προτερον, αλλ΄ ετερους ορωντες τους μεν δικαιως τους δε αδικως πλεονεκτουντας τουτων. Ετι δια υβριν, δια φοβον, δια υπεροχην, δια καταφρονησιν, δια την αυξησιν την παρα το αναλογον. Ετι δε αλλον τροπον δι΄ εριθειαν, δι΄ ολιγοωριαν, δια μικρότητα, δια ανομοιοτητα. Τουτων δε υβρις μεν και κλερδος τινα εχουσι δυναμιν και πως αιτια, σχεδον εστι φανερον. Υβριζοντων τε γαρ των εν ταις αρχαις και πλεονεκτουντων στασιαζουσι και προς αλληλους και προς τας πολιτειας τας διδουσας την εξουσιαν, η δε πλεονεξια γινεται οτε μεν απο των ιδιων οτε δε απο των κοινων. Δηλον δε και η τιμη, και τι δυναται και πως αιτια στασεως. Και γαρ αυτοι ατιμαζομενοι και αλλους ορωντες τιμωμενους στασιαζουσιν. Ταυτα δε αδικως μεν γινεται οταν παρα την αξιαν ή τιμωνται τινες ή ατιμαζωνται, δικαιως δε οταν κατα την αξιαν. Δι΄ υπεροχην δε, οταν τις η τη δυναμει μειζων [ή εις πλειους] ή κατα την πολιν και την δυναμιν του πολιτευματος. Γινεσθαι γαρ ειωθεν εκ των τοιουτων μοναρχια ή δυναστεία, διο ενιαχου ειωθασιν οστρακιζειν, οιον εν Αργει και Αθηνησιν. Καιτοι βελτιον εξ αρχης οραν οπως μη ενεσονται τοσουτον υπερεχοντες, ή εασαντας γενεσθαι ιασθαι υστερον. Δια δε φοβον στασιαζουσιν οι τε ηδικηκοτες, δεδιοτες μη δωσι δικην, και οι μελλοντες αδικεισθαι, βουλομενοι φθασαι πριν αδικηθηναι, ωσπερ εν Ροδω συνεστησαν οι γνωριμοι επι τον δημον δια τας επιφερομενας δικας. Δια καταφρονησιν δε και στασιαζουσι και επιτιθενται, οιον εν ταις ολιγαρχιαις, οταν πλειους ωσιν οι μη μετεχοντες της πολιτειας [κρειττους γαρ οιονται ειναι], και εν ταις δημοκρατιαις οι ευποροι καταφρονησαντες της αταξιας και αναρχιας, οιον και εν Θηβαις μετα της εν Οινοφυτοις μαχην κακως πολιτευομενους η δημοκρατια διεφθαρη, και η Μεγαρεων δι΄ αταξιαν και αναρχιαν ηττηθεντων, και εν Συρακουσιας προ Γελωνος τυραννιδος, και εν Ροδω ο δημος προ της επαναστασεως [1302 a2.20-46, 1302 b1-37].
  Μεταβαλλουσιν δ΄ αι πολιτειαι και ανευ στασεως δια τε τας εριθειας, ωσπερ εν Ηραια [εξ αιρετων γαρ δια τουτο εποιησαν κληρωτας, οτι ηρουντο τους εριθευομενους], και δι΄ ολιγωριαν, όταν εασωσιν εις τας αρχας τας κυριας παριεναι τους μη της πολιτειας φιλους, ωσπερ εν Ωρεω κατελυθη η ολιγαρχια των αρχοντων γενομενου Ηρακλεοδωρου, ος εξ ολιγαρχιας πολιτειαν και δημοκρατιαν κατεσκευασεν [1303 α 15-23].
Κινουσι δε τας πολιτειας, οτε μεν δια βιας οτε δε δι΄ απατης, δια βιας μεν ή ευθυς εξ αρχης ή υστερον αναγκάζοντες. Και γαρ η απατη διττη. Οτεν μεν γαρ εξαπατησαντες το πρωτον εκοντων μεταβαλλουσιν την πολιτειαν, ειθ΄ υστερον βια κατεχουσιν ακοντων [οιον επι των τετρακοσιων τον δημον εξηπατησαν φασκοντες τον βασιλεα χρηματα παρεξειν προς τον πολεμον τον προς Λακεδαιμονιους, ψυεσαμενοι δε κατεχειν επειρωντο την πολιτειαν]. Οτε δε εξ αρχης πεισαντες και υστερον παλιν πεισθεντων εκοντων αρχουσιν αυτων [1304 b 9-18].
Αι μεν ουν δημοκρατιαι μαλιστα μεταβαλλουσι δια την των δημαγωγων ασελγειαν. Τα μεν γαρ ιδια συκοφαντουντες τους τας ουσιας εχοντας συστρεφουσιν αυτους [συναγει γαρ και τους εχθιστους ο κοινος φοβος], τα δε κοινη το πληθος επαγοντες. Και τουτο επι πολλων αν τις ιδοι γιγνομενον ουτω. Και γαρ εν Κω η δημοκρατια μετεβαλλε πονηρων εγγενομενων δημαγωγων [οι γαρ γνωριμοι συνεστησαν]. Και εν Ροδω, μισθοφοραν τε γαρ οι δημαγωγοι εποριζον, και εκωλυον αποδιδοναι τα οφειλομενα τοις τριηραρχοις, οι δε δια τας επιφερομενας δικας αναγκασθησαν συσταντες καταλυσαι τον δημον. Κατελυθη δε και εν Ηρακλεια ο δημος μετα τον αποικισμον ευθυς δια τους δημαγωγους. Αδικουμενοι γαρ υπ΄ αυτων οι γνωριμοι εξεπιπτον, επιτα αθροισθεντες οι εκπιπτοντες και κατελθοντες κατελυσαν τον δημον [1304 b.22-38].
Σχεδον δε και επι των λαλλων αν τις ιδοι θεωρων τας μεταβολας τουτον εχουσας τον τροπον. Οτε μεν γαρ, ινα χαριζωνται, αδικουντες τους γνωριμους συνιστασιν, ή τας ουσιας αναδαστους ποιουντες ή τας προσόδους ταις λειτουργιαις, οτε δε διαβαλλοντες, ιν΄ εχωσιν δημευειν τα κτηματα των πλουσιων. Επι δε των αρχαιων. οτε γενοιτο ο αυτος δημαγωγος και στρατηγος, εις τυραννιδα μετεβαλλον. Σχεδον γαρ οι πλειστοι των αρχαιων τυραννων εκ δημαγωγων γεγονασιν. Αιτιον δε του τοτε μεν γιγνεσθαι νυν δε μη, οτι τοτε μεν οι δημαγωγοι ησαν εκ των στρατηγουντων [ου γαρ πω δεινοι ησαν λεγειν], νυν δε της ρητορικης ηυξημενης οι δυναμενοι λεγειν δημαγωγουσιν μεν, δι΄ απειριαν δε των πολεμικων ουκ επιτιθενται, πλην ει που βραχυ τι γεγονε τοιουτον [1305 a.2-16].
Σώζονται σ΄ αι πολιτειαι ου μονον δια το πορρω ειναι των διαφθειροντων, αλλ΄ ενιοτε και δια το εγγυς. Φοβουμενοι γαρ δια χειρων εχουσι μαλλον την πολιτειαν. Ωστε δει τους της πολιτειας φροντιζοντας φοβους παρασκευαζειν, ινα φυλαττωσι και μη καταλυωσιν, ωσπερ νυκτερινην φυλακην, την της πολιτειας τηρησιν, και το πορρω εγγυς ποιειν. Ετι τας των γνωριμων φιλονικιας και στασεις και δια των νομων πειρασθαι δει φυλαττειν, και τους εξω της φιλονικιας οντας πριν παρειληφεναι και αυτους, ως το εν αρχη γινομενον κακον γνωναι ου του τυχοντος αλλα πολιτικου ανδρος [1308a.26-37].
Μετάφραση
Μπορεί λοιπόν να πει κανείς ότι, αιτίες βασικές και πηγές των επαναστάσεων είναι αυτές, για τις οποίες επαναστατούν. Όθεν και οι προκαλούμενες με αυτές μεταβολές στρέφονται προς δυο κατευθύνσεις, άλλοτε μεν στρέφονται κατά του πολιτεύματος και ζητούν να επικρατήσει άλλο από το υπάρχον, δηλαδή το ολιγαρχικό του δημοκρατικού ή το δημοκρατικό του ολιγαρχικού, ή από αυτά η πολιτεία και το αριστοκρατικό ή από αυτών, τα πρωτα. Άλλοτε δε, όχι κατά του υπάρχοντος πολιτεύματος, αλλά επιθυμούν αυτό αμετάβλητο, είτε είναι μοναρχικό είτε ολιγαρχικό, θέλουν δε να αντικαταστήσουν τους έχοντες την εξουσία με τους εαυτούς τους. Εκτός από αυτά, οι επαναστάσεις προέρχονται από την θέληση να κάνουν αυστηρότερη ή περισσότερο επιεική την εφαρμογή του πολιτεύματος.
Παντού λόγω της ανισότητας γίνονται οι επαναστάσεις, όπου δεν υπάρχει κάποιο αντιστάθμισμα για τους άνισους. Και η ισόβεια βασιλεία μεταξύ ίσων είναι μια ανισότητα. Γι΄ αυτό, γενικά, οι άνθρωποι κάνουν επανάσταση επιδιώκοντας την ισότητα. Αυτή δε η ισότητα εξετάζεται από δυο απόψεις: από την άποψη αφ΄ ενός του αριθμού και αφ΄ ετέρου από την άποψη της ποιότητας, δηλαδή της αξίας. Εννοώ δε την ισότητα κατ΄ αριθμό, την κατά ποσότητα, την κατ΄ έκταση. Κατά την αξία δε, την αναλογική ισότητα, π.χ. υπερέχουν κατ΄ αριθμό εξ ίσου από τα δυο τα τρία, και από το ένα τα δυο. Αλλά κατ΄ αναλογία, τα τέσσερα προς τα δυο έχουν την ίδια αναλογία που έχει το δυο προς το ένα, διότι ισότητα κατ΄ αξία υπάρχει μεταξύ του μισού των τεσσάρων και του μισού των δυο. Γιατί και τούτο κι εκείνο είναι το μισό. Ενώ δε συμφωνούν απόλυτα στο τι είναι δίκαιο η ισότητα κατ΄ αξία [δηλαδή, η αναλογική ισότητα], διαφωνούν γιατί οι μεν, ενώ είναι κατά τι ίσοι νομίζουν ότι είναι και σε όλα τα υπόλοιπα ίσοι. Οι δε, αν είναι πράγματι άνισοι κατά τι, έχουν την αξίωση να ανήκουν σ΄ αυτούς όλες ανεξαιρέτως οι ανισότητες. Και γι΄ αυτό ακριβώς υπάρχουν δυο πολιτεύματα: το δημοκρατικό και το ολιγαρχικό. Γιατί η καταγωγή από τους ευγενείς και η αρετή, βρίσκονται μεταξύ λίγων, και τα αντίθετα, μεταξύ πολλών. Γιατί, από ευγενή καταγωγή δεν υπάρχουν σε κανένα μέρος εκατό αγαθοί, ανώ, αντίθετα, βρίσκονται παντού πολλοί εύποροι και άποροι, είναι δε λάθος να ταχθεί κανείς απόλυτα με τη μια ή την άλλη ισότητα. Η πραγματικότητα το αποδείχνει. Γιατί κανένα από τα πολιτεύματα που έχουν τέτοια βάση δεν είναι μόνιμο. Αίτιο δε αυτού του γεγονότος είναι ότι, είναι αδύνατο να μην προκληθεί από το πρώτο και αρχικό σφάλμα κάποιο κακό στο τέλος. Γι΄ αυτό είναι ορθότερο να συνδυάζεται η αριθμητική ισότητα με την αναλογική ισότητα. Σε κάθε περίπτωση όμως, περισσότερο πιο ασφαλής είναι και απαλλαγμένη από επαναστατικούς κλονισμούς η Δημοκρατία παρά η Ολιγαρχία.. Γιατί, στις μεν ολιγαρχικές πολιτείες η επανάσταση μπορεί να προκληθεί από δυο αιτίες, είτε από την ολιγαρχική μερίδα που βρίσκεται διαιρεμένη σε δυο κόμματα και το ένα επιτίθεται κατά του άλλου, είτε πάλι από την ολιγαρχική μερίδα η οποία επιτίθεται κατά των δημοκρατικών. Αλλά στα δημοκρατικά πολιτεύματα η Δημοκρατία έχει αντίπαλο της μόνο την Ολιγαρχία, ο λαός δε ουδέποτε κάνει αξιόλογη επανάσταση κατά του εαυτού του. Πέραν τούτων, η πολιτεία που αποτελείται από τους μεσαίους πολίτες, που είναι και η πιο σταθερή από όλες αυτές, πλησιάζει περισσότερο προς τη Δημοκρατία παρά στην Ολιγαρχία.
  Επειδή δε εξετάζομε για ποιους λόγους γίνονται οι επαναστάσεις και οι μεταβολές των πολιτευμάτων, πρέπει να βρούμε, προ πάντων, τις αρχικές τους αιτίες. Όλες αυτές δε οι αιτίες μπορούν να περιορισθούν σε τρεις σχεδόν κατηγορίες, η κάθε μια από τις οποίες πρέπει, προ πάντων, να καθορίσουμε τον ιδιαίτερο τύπο της. Γιατί πρέπει να βρούμε, αφ΄ ενός μεν τις ψυχικές καταστάσεις των πολιτών που καταφεύγουν στην επανάσταση, αφ΄ ετέρου δε τους λόγους και τους σκοπούς των επαναστάσεων, και τέλος τις περιστάσεις κάτω από τις οποίες γίνεται η έναρξη των ταραχών και των εμφυλίων στάσεων. Παραπάνω αναφέραμε ήδη την αιτία, που πρέπει να θεωρήσουμε σαν γενική, και που διαθέτει τα πνεύματα των πολιτών προς την επανάσταση. Ότι δηλαδή, άλλοι μεν επαναστατούν από την επιθυμία της ισότητας, όταν, ενώ θεωρούν τους εαυτούς τους ίσους προς αυτούς που τιμώνται πιο πολύ, βλέπουν ότι αυτοί υποτιμώνται. Άλλοι δε χάριν της ανισότητας και της πολιτικής υπεροχής, όταν αντιλαμβάνονται ότι, ενώ υπερέχουν από τους άλλους, δεν έχουν δικαιώματα ανάλογα προς την υπεροχή τους, αλλά ίσα προς όλους, ή και λιγότερα. Κι αυτές οι αξιώσεις μπορεί να είναι, μερικά, δίκαιες, μερικά, άδικες. Γιατί επαναστατούν όταν θεωρούν τους εαυτούς τους υποτιμώμενους ώστε να επιτύχουν την ισότητα. Κι όταν έχουν αυτή την ισότητα, επαναστατούν για να πάρουν μεγαλύτερα δικαιώματα. Είπαμε λοιπόν ποια είναι τα ψυχικά ελατήρια των επαναστάσεων. Ο σκοπός δε των επαναστάσεων είναι η απόκτηση πλούτου και πολιτικών τιμών, ή η αποφυγή της δυστυχίας και της ατίμωσης. Γιατί, πολλές φορές, κάνουν επαναστάσεις στις πόλεις για να αποφύγουν, ή οι ίδιοι ή οι φίλοι τους, τις στηερήσεις των πολιτικών δικαιωμάτων, ή την επιβολή χρηματικής ποινής. Όσο αφορά σε στα αίτια των επαναστατικών κινημάτων και τις αρχές, εξ αιτίας των οποίων και οι πολίτες αποκτούν την ηθική διάθεση για στάση, προς απόκτηση των απαριθμηθέντων, είναι υπό μια άποψη περίπου επτά, υπό άλλη δε άποψη, περισσότερα. Δυο μεν είναι τα ίδια προς τα προηγουμένως λεχθέντα, αλλά δεν αποβλέπουν στον ίδιο σκοπό με εκείνα. Ο πόθος για την απόκτηση πλούτου και πολιτικών αξιωμάτων μπορεί να εξεγείρει τη διχόνοια μεταξύ των πολιτών, αλλά όχι χάριν των εαυτών τους, αλλά γιατί βλέπουν άλλους να απολαμβάνουν αυτά, άλλους μεν δίκαια, άλλους δε άδικα. Εκτός από αυτά, άλλα αίτια είναι η αλαζονεία, ο φόβος, η υπεροχή, η περιφρόνηση, η δυσανάλογη αύξηση ενός κόμματος. Από άλλη δε άποψη, σαν αίτια επαναστάσεων μπορούν να θεωρηθούν η εριθεία [πράξη πολιτικάντη που κολακεύει τους πάντες, για να φθάσει στο σκοπό του], η αμέλεια των πολιτών, τα ασήμαντα ζητήματα και η ανομοιογένεια των πολιτών. Από αυτά, η αλαζονεία και η επιδίωξη του κέρδους, είναι σχεδόν αυτονόητο που δύναμη έχουν και ποια αιτία γίνονται για στάσεις. Γιατί, όταν οι έχοντες τα πολιτικά αξιώματα είναι αλαζόνες και πλεονέκτες, οι πολίτες επεναστατούν και εναντίον τους και εναντίον του πολιτεύματος, από το οποίο πηγάζει η εξουσία τέτοιων αρχόντων, η δε πλεονεξία τους ικανοποιείται, άλλοτε από τον ιδιωτικό πλούτο, άλλοτε δε από το δημόσιο πλούτο. Είναι ευνόητο πόση σημασία έχουν και οι πολιτικές τιμές, και πως γίνονται αίτια στάσης. Γιατί οι πολίτες επαναστατούν κι όταν οι ίδιοι στερούνται τέτοιων αξιωμάτων, αλλά κι όταν βλέπουν άλλους να αποκτούν τέτοια αξιώματα. Και τα αξιώματα δίδονται άδικα μεν όταν, ή οι μη έχοντες αξία τα παίρνουν, ή αυτοί που την έχουν, δεν τα παίρνουν. Δίκαια δε όταν δίδονται τα αξιώματα ανάλογα με την αξία καθενός. Η υπεροχή είναι, επίσης, αιτία στάσεων, όταν η επιρροή ενός ατόμου είτε περισσοτέρων, είναι μεγαλύτερη κι από ολόκληρη την πόλη και από αυτό ακόμη το πολίτευμα. Συνήθως εξ αυτών γεννιώνται καταπιεστικές μοναρχίες ή ολιγαρχίες. Και γι αυτό ακριβώς το λόγο συνηθίζουν, σε μερικά μέρη όπως στο Άργος και στην Αθήνα, να εξοστρακίζουν. Αν και είναι προτιμότερο να προσέχουν εξ αρχής μήπως υπάρξουν τέτοιοι πολίτες που να υπερέχουν τόσο πολύ, παρά να τους αφήσουν να γίνουν [δημιουργηθούν] τέτοιοι και, κατόπιν, να φροντίζουν για τη θεραπεία του κακού. Από φόβο κάνουν επαναστάσεις όσοι διέπραξαν αδικήματα, γιατί φοβούνται μήπως λογοδοτήσουν γι΄ αυτά, και όσοι θα υποστούν αδικήματα θέλοντας να τα προλάβουν με την επανάσταση. Στη Ρόδο π.χ. οι εύποροι και οι έγκριτοι πολίτες επιτέθηκαν κατά της Δημοκρατίας για να απαλλαγούν από τις δίκες στις οποίες τους παραπέμπουν οι δημαγωγοί για να πληρωθούν τα οφειλόμενα σ΄ αυτούς χρήματα από τη Δημοκρατία. Λόγω δε περιφρόνησης δημιουργούν στάσεις και επιτίθενται μεταξύ των, όπως στα ολιγαρχικά πολιτεύματα, όταν πλειοψηφούν όσοι δεν μετέχουν στα πολιτικά αξιώματα, γιατί θεωρούν τους εαυτούς τους ανώτερους από τους κατέχοντες αυτά τα αξιώματα. Και στις Δημοκρατίες γιατί οι εύποροι περιφρονούν την αταξία και την αναρχία του λαού. Έτσι, στις Θήβες, μετά τη μάχη των Οινοφύτων, επειδή οι δημοκρατικοί πολιτεύονταν κακώς, ανατράπηκε η Δημοκρατία, όπως και η Δημοκρατία τν Μεγαρέων, γιατί οι δημοκρατικοί νικήθηκαν εξ αιτίας της αταξίας και της αναρχίας τους. Το ίδιο έπαθε η Δημοκρατία κσι στις Συρακούσες πριν την Τυραννίδα του Γέλωνα και στη Ρόδο πριν την επανάσταση.
Μεταβάλλονται τα πολιτεύματα και χωρίς επανάσταση εξ αιτίας των κομματικών μηχανορραφιών, όπως στην Ηραία όπου, επειδή εκλέγανε τους μηχανορράφους, αποφάσισαν, αντι εκλογών να ορίσουν την κλήρωση για την ανάδειξη αρχόντων. Αλλά και από αμέλεια των πολιτών μεταβάλλονται τα πολιτεύματα, όταν αφήσουν τους πολέμιους του πολιτεύματος να αναλάβουν τα κυριότερα αξιώματα της πολιτείας, όπως στον Ωρεό όπου καταλύθηκε το ολιγαρχικό πολίτευμα όταν εκλέχτηκε ο Ηρακλεόδωρος μεταξύ των αρχόντων, ο οποίος ίδρυσε πολιτεία και Δημοκρατία αντί Ολιχαρχίας.
Οι επαναστάσεις επιτυγχάνουν, ή με τη βία ή με την απάτη. Και με τη βία μεν, είτε αμέσως από την αρχή είτε και αργότερα εξαναγκάζουν τους αντίπαλους. Η απάτη δε γίνεται με δυο τρόπους: άλλοτε, ευθύς εξ αρχής μεταβάλλουν το πολίτευμα με τη συγκατάθεση των εξαπατηθέντων πολιτών και κατόπιν, με τη βία κατακρατούν την εξουσία, παρά τη θέληση των πολιτών, όπως συνέβη στην εποχή των Τετρακοσίων, όταν οι οπαδοί της Ολιγαρχίας εξαπάτησαν το Δήμο [λαό] λέγοντας ότι ο βασιλιάς των Περσών θα δώσει χρήματα για τον πόλεμο κατά των Λακεδαιμονίων. Αν και αποδείχτηκε ότι ψεύδονταν, εν τούτοις προσπαθούσαν να παραμείνουν στην εξουσία. Άλλοτε εξαπατούν ευθύς εξ αρχής τους πολίτες και, ύστερα, με τη συγκατάθεση τους εξακολουθούν να κρατούν την εξουσία.
Οι Δημοκρατίες υφίστανται μεταβολή λόγω κυρίως της θρασύτητας των δημαγωγών. Γιατί, αφ΄ ενός μεν με την υποβολή συκοφαντιών κατά κάθε πλούσιου τους αναγκάζουν να συνασπίζονται καθώς ο κοινός φόβος προσεγγίζει και τους πλέον άσπονδους εχθρούς, αφ΄ ετέρου δε υποκινούν εναντίον όλων αυτών το λαό να εξεγερθεί. Και μπορεί να δει κανείς ότι αυτά συμβαίνουν έτσι σε πολλές περιπτώσεις. Γιατί και στην Κω μεταβλήθηκε το δημοκρατικό πολίτευμα εξ αιτίας των παρουσιασθέντων δημαγωγών, γιατί εξανάγκασαν τους έγκριτους να συνενωθούν, και στη Ρόδο, γιατί οι δημαγωγοί προμήθευσαν μισθό στους ναύτες απ΄ ευθείας από τη πόλη και εμπόδιζαν την καταβολή των χρωστούμενων στους τριήραχρους, οι οποίοι εξ αιτίας των δικών στις οποίες υποχρεώνονταν να προσφύγουν, αναγκάσθηκαν να ενωθούν όλοι και να καταργήσουν τη Δημοκρατία. Αλλά και στην Ηράκλεια καταλύθηκε η Δημοκρατία ευθύς αμέσως με την εγκατάσταση των αποίκων, εξ αιτίας των δημαγωγών. Γιατί οι διωκόμενοι άδικα εύποροι πολίτες εξορίζονταν από αυτούς. Στο τέλος ενώθηκαν οι εξόριστοι και αφού επέστρεψαν στην πόλη, κατάργησαν τη Δημοκρατία.
Σχεδόν δε και σ΄ όλες τις υπόλοιπες Δημοκρατίες μπορεί κανείς να παρατηρήσει ότι οι μεταβολές γίνονται κατά τον ίδιο τρόπο. Καθώς οι δημαγωγοί καταντούν, άλλοτε μεν να διεγείρουν τις ανώτερες τάξεις της πόλης εξ αιτίας των αδικιών τις οποίες διαπράττουν εναντίον εκείνων για να ευχαριστήσουν το λαό. Ή ζητούν την εκ νέου διανομή των γαιών τους και περικόπτουν τα εισοδήματα των ευπόρων με την επιβολή σε βάρος τους πολυέξοδοων δημοσίων λειτουργημάτων. Άλλοτε υποβάλλουν συκοφαντικές μηνύσεις εναντίον των πλουσίων για να έχουν την ευκαιρία να δημεύσουν τις ακίνητες περιουσίες τους. Κατά τους παλιότερους χρόνους όταν το ίδιο πρόσωπο τύχαινε να είναι και στρατηγός και δημαγωγός, το πολίτευμα μεταβαλλόταν σε Τυραννίδα. Πραγματικά, οι περισσότεροι αρχαίοι τύραννοι έγιναν από δημαγωγούς. Αιτία δε του ότι τότε γίνονταν, σήμερα όμως δε γίνονται οι δημαγωγοί τύραννοι είναι ότι, τότε οι δημαγωγοί ήταν στρατηγοί, γιατί ακόμη δεν είχαν αναδειχθεί δεινοί ρήτορες, τώρα δε επειδή η ρητορική τέχνη έχει προοδεύσει πολύ, αναδεικνύονται σε δημαγωγούς οι ικανοί ρήτορες, αλλά επειδή δε γνωρίζουν την πολεμική τέχνη δεν προσπαθούν να γίνουν τύραννοι, εκτός αν κάπου συνέβη κάτι τέτοιο για σύντομο χρονικό διάστημα.
Σώζονται δε τα πολιτεύματα όχι μόνο όταν απομακρύνονται τα αίτια της ανατροπής τους, αλλά και όταν θεωρείται αυτή αναπόφευκτη. Γιατί ο φόβος της ανατροπής εξαναγκάζει τους πολίτες να αποβλέπουν στο πολίτευμα με ζωηρότερο ενδιαφέρον. Επομένως, πρέπει οι φροντίζοντες τη διατήρηση του πολιτεύματος να υποκινούν φόβους ώστε οι πολίτες να αγρυπνούν σαν φρουροί σε νυκτερινή ώρα και να μην αδιαφορούν για την επίβλεψη του πολιτεύματος, και να παρουσιάζουν τους κινδύνους ανατροπής τους ως επερχόμενους, έστω κι αν πραγματικά είναι πολύ μακρυά αυτοί οι κίνδυνοι. Εκτός από αυτά, είναι ανάγκη, με νομοθετικά μέτρα, να προλαμβάνονται οι διχοστασίες και τα στασιαστικά κινήματα των ισχυρών πολιτών, και να εξασφαλίζεται η μη συμμετοχή σ΄αυτά αυτών που δεν ανακατεύθηκαν ακόμη, γιατί το να προβλέψει κανείς το κακό στη γένεση του, είναι χαρακτηριστικό προσόν του πραγματικού πολιτικού άνδρα, όχι δε του πρώτου τυχόντα.

Δεν υπάρχουν σχόλια: